Sırbistan ve Belgrad’ın Resmi Dili Nedir?

21 Yıllık Belgradlıdan Mega Rehber: Sırbistan'da Dil Sorunu, Alfabe Korkusu ve Tarzanca Sanatı

Tam 21 senedir Belgrad’ın havasını soluyorum. Tuna ve Sava nehirlerinin birleştiği bu güzel şehirde neler gördüm, neler duydum... Haliyle Türkiye’den eş dost, arkadaş ya da beni sosyal medyadan bulan kim varsa, daha "Hoş geldin" demeden o meşhur soruları yapıştırıyor.

Sırbistan'da yaşadığım süre içinde en çok duyduğum sorular hiç değişmedi: "Abi biz Osmanlı torunuyuz, Türkçe konuşsak çözeriz değil mi?" "Tabelalar Rusça gibi, Kiril alfabesiyle nasıl başa çıkacağız?" "İngilizce söker mi yoksa el kol hareketi şart mı?"

Sırbistan’ın resmi dili Sırpça ama işin kağıt üzerindeki haliyle sokakta yaşanan hali arasında ince bir fark var. Belgrad’da hem Sırpça, hem iki farklı alfabe, hem de araya serpiştirilmiş bolca İngilizce ve az da olsa Türkçe duyuyorsun.

1. Sırbistan’ın Resmi Dili Ne, Sırplar Hangi Dili Konuşuyor?

Sırbistan'ın resmi dili Sırpça. Sokakta herkesle Türkçe konuşamazsın.

Fakat güzel tarafı var: Sırpça'nın içinde Osmanlı'dan yadigar, inanmayacaksınız ama tam 8.900 tane Türkçe kökenli kelime var. Yani sen fark etmeden onlarla "ortak bir dil" konuşuyorsun aslında. Ben buraya ilk geldiğimde manavda "Dud" (Dut) ve "Kaysija" (Kayısı) dendiğini duyunca şok olmuştum. O yüzden markette, menüde, gündelik konuşmada kulağına tanıdık gelen kelimeler duyarsın.

Devlet işleri, mahkeme, resmi belgeler, yasalar, hepsi Sırpça üzerinden dönüyor. Ülkenin “ana dili” dediğin şey bu. Benim günlük hayatta gördüğüm de şu: Evde, sokakta, markette, belediyede, takside, kısacası her yerde duyduğun temel dil Sırpça.

Sırpça, Güney Slav dilleri ailesinden. Bosna-Hersek’teki Boşnakça, Hırvatistan’daki Hırvatça, Karadağ’daki Karadağca ile büyük ölçüde aynı dilden türeyen kuzenler gibi. O yüzden bölge içinde gezerken “dil değişti” hissinden çok, “aksan ve kelime ayrıntıları değişti” hissi yaşıyorsun.

Sokakta, Markette Duyacağın "Bizden" Kelimeler

• Mutfak: Burek (Börek), Sarma, Dolma, Pilav, Ćufte (Köfte), Turšija (Turşu), Jogurt, Çay, Baklava.
• Eşya: Jastuk (Yastık), Jorgan (Yorgan), Çarşaf, Kapija (Kapı), Kutija (Kutu), Džep (Cep).
• Sokak: Kaldrma (Kaldırım), Çekić (Çekiç), Bakar (Bakır), Barut.
• Duygu/Durum: Baksuz (Bahtsız), İnati (İnat), Ortak.

Yani aç kalmazsın, menüyü eline aldığında %30'unu zaten anlıyorsun. Ama tutup da memleket meselelerini Türkçe anlatmaya kalkma, o kadar da değil.

Belgrad’da Hangi Dil Konuşuluyor?

İkinci klasik soru: “Belgrad’da hangi dil konuşuluyor, bunlar Türkçe biliyor mu?” Belgrad’da da konuşulan dil Sırpça, başkente özel ekstra bir dil yok.

Ama pratikte tablo şöyle:

• Gençlerin büyük bir kısmı gayet iyi İngilizce biliyor.
• Kafede, barda, restoranda, otelde, takside ve hemen her yerde İngilizce ile rahat iletişim kurarsın.
• Yaş bir tık yükseldikçe İngilizce biraz kırılıyor ama el kol, mimik, üç beş kelimeyle yine bir şekilde anlaşılıyorsun.

Sırbistan'da dil sorunu yaşar mıyım diye dert etmeyin. Belgrad özelinde sadece İngilizce ile gezmek gayet mümkün.

2. Alfabe Kabusu: Kiril mi, Latin mi?

En çok sorduğunuz ikinci konu bu: "Sırp alfabesi okunuşu". O ters R'ler, garip harfler gözünüzü korkutuyor, biliyorum.

Sırbistan dünyada çift alfabeli (digrafik) ender ülkelerden:

1. Kiril Alfabesi: Resmi devlet işlerinde, anıtlarda, kiliselerde ve bazı otobüs tabelalarında görürsün. Havalı durur ama okuması bize zor.
2. Latin Alfabesi: Bildiğimiz, okuduğumuz alfabe. Kafeler, restoran menüleri, mağaza tabelaları, web siteleri, sosyal medya, günlük yazışmaların çoğunda Latin alfabesi görürsün.

Belgrad sokaklarında tabelaların, restoran menülerinin, mağaza isimlerinin %90'ı Latin alfabesiyle de yazılır. Gençler WhatsApp'ta yazışırken Latin kullanır. Yani o korkunç harfleri sökmen şart değil. Kimse seni bir anda uzaylı gibi ortada bırakmaz.

Yıllar içinde fark ettiğim şey şu: Sırplar iki alfabeyi de ilkokuldan itibaren öğreniyor, ikisini de rahat kullanıyor. Hangi ortamda hangisinin kullanılacağı da zamanla içgüdüsel bir refleks olmuş.

3. Hızlı Okuma Kılavuzu: "J" Harfi "C" Değildir!

Bazen Latin alfabesiyle yazılsa bile okurken hata yapıp komik duruma düşebilirsiniz. Adresi taksiciye yanlış okumayın, mekana girerken komik duruma düşmeyin diye size 1 dakikalık "Sırpça Okuma Hilesi" hazırladım:

• J: Gördüğün yerde "Y" diye oku. (Jugoslavija -> Yugoslavya). Bu bir "C" değil!
• C: "Ts" sesi verir. (Pizza'nın sonundaki "zza" gibi).
• H: Bizdeki gibi "H". (Hvala -> Hıvala).
• Š: Ş harfi. (Şeker'in Ş'si).
• Č ve Ć: İkisi de "Ç" ama biri sert biri yumuşak. Sen düz "Ç" de geç, kimse "Niye yumuşak söylemedin?" demez.
• Ž: Jale'nin J'si.
• Đ: C harfi (Cemil'in C'si). (Örneğin: Tenisçi Đoković okunurken "Cokoviç" diye okunur.)

4. Sırbistan’da İngilizce Konuşuluyor mu, İngilizce ile İdare Eder miyim?

Buraya gelmeyi düşünen hemen herkes bir noktada “İngilizceyle gezebilir miyim?” diye soruyor. Forum sözlüklerinde dönen geyiklerin özeti şudur ve doğrudur:

• Z Kuşağı ve Milenyum Gençliği: Zehir gibiler. İngilizceleri çok akıcıdır, aksanları temizdir. Kafede, barda, mağazada, Knez Mihailova Caddesi'nde İngilizce ile krallar gibi yaşarsın.
• Eski Toprak (50+ Yaş): İşte burada film kopuyor. Semt pazarındaki teyzeye İngilizce "How much?" dersen sana Sırpça cevap verebilir ya da sadece gülümser.
• Taksiciler: Buranın taksicileri biraz kurttur. Genelde "Tarzanca" bilirler. Sen işini garantiye al, gideceğin yeri haritadan göster veya kağıda yaz.
• Belgrad, Novi Sad gibi büyük şehirlerde İngilizce bayağı yaygın.
• Turizm, hizmet sektörü, genç nüfus, üniversite tayfası derken günlük hayatın büyük kısmında İngilizceyle hiç zorlanmadan iletişim kurarsın.
• Küçük şehirlerde ve köylerde İngilizce konuşanların sayısı da az, ama tamamen sıfıra inmediğini defalarca yaşadım, illa biri çıkıp derdini çözüyor.

Taktik: Bir şey soracaksan, gözüne kestirdiğin 20-35 yaş arası birine yanaş. "English?" diye sormana bile gerek yok, direkt konuya gir.

5. Sırbistan’da Türkçe Konuşuluyor mu, Türkçe Duymak Mümkün mü?

Sırbistan’ın resmi dili Sırpça. Türkçe hiçbir şekilde resmi ya da yaygın bir günlük dil değil. Sokaktaki adamla şakır şakır Türkçe konuşamazsın.

Son yıllarda turistik bölgelerde, özellikle Belgrad’da Türk turist sayısı o kadar arttı ki, garsonlar, taksiciler, Knez Mihailova'daki esnaf üç beş Türkçe kelime kapmış durumda. Arada benim bile şaşırdığım oluyor. Geçenlerde Knez Mihailova’da yürürken arkadan bir satıcının sırf Türk olduğumu anlayıp “Abi bak burası daha ucuz” diye seslendiğini duydum mesela.

Sırbistan'da Türkçe konuşuluyor mu?" sorusunun özeti şu: Ülkenin dili Türkçe değil ama Belgrad'da bizimkilerin mesken tuttuğu, Türkçe duyabileceğin ufak tefek mekanlar ve gruplar türemeye başladı. Hatta bazı restoran ve kafelerde Türkçe menü bile var. Yine de sadece buna güvenip yola çıkılmaz.

6. İletişim Kurarken Bilmen Gereken "Görgü Kuralları"

Dil sadece kelimelerden ibaret değil, beden dili de var. 21 yılda bizzat yaşayarak, bazen bozularak, bazen gülerek öğrendiğim o yazılı olmayan kuralları sana özetleyeyim. Bunları yaparsan direkt "bizim çocuk" muamelesi görürsün:

1. 3 Kere Öpüşme: Bizde 2 keredir, Sırplarda 3 kere. Birisiyle samimi oldun, vedalaşırken veya selamlaşırken yanak yanağa 3 kere öpüşülür. 2'de bırakırsan havada kalırsın, ayıp olur.
2. Göz Teması: "Živeli" (Şerefe) yaparken bardağı tokuşturduğun kişinin gözünün içine bakmalısın. Öyle bizdeki gibi kadehi masaya vurup içkine bakarsan acayip ayıp edersin. Hatta batıl inanca göre göz teması kurmazsan "7 yıl cinsel hayatın kötü gidermiş" (şaka değil, buna inanıyorlar!). Aman dikkat!

7. Sırpça Zor Mu? Bir Türk İçin Öğrenmesi Çok Mu Zor?

Bir diğer sık gelen soru da şu: “Bu Sırpça çok mu zor, biz Türkler öğrenirken çok kasar mıyız?”

Bir kere şu konuda için çok rahat olsun: Sırpça, tıpkı bizimki gibi yazıldığı gibi okunan bir dil. Özellikle Latin alfabesini gördün mü olay biter. Öyle İngilizcedeki gibi yutulan harfler, Fransızca gibi gırtlak zorlayan sesler ya da Almanca gibi kaba telaffuzlar yok. Alfabedeki o üç beş ince ayarı (mesela J harfinin Y okunması gibi) kaptın mı, tabelada gördüğün kelimeyi tıkır tıkır okursun. Harf ve ses ilişkisi çok net, dilin dönmeyeceği bir durum yok.

Ama işin "ama" kısmı şu: Dil Slav kökenli güzel kardeşim. Yani o kelimeler, fiil çekimleri, gramer dünyası bizim Türkçe mantığına tamamen ters ve bize çok uzak. Biz sondan eklemeliyiz, bunlarda ismin 7 tane hali var, duruma, cinsiyete göre kelimenin her yeri değişebiliyor.

Özetle durum şu:

Sokağa çıkıp bir kahve sipariş edecek, "Şerefe" diyecek, hesabı isteyip yol tarifi alacak kadar Sırpça öğrenmek çocuk oyuncağı. Gözünü hiç korkutmasın, iki günde kaparsın. Ama "Ben bu dilin gramerinin dibine vurayım, oturup Sırpça felsefe tartışayım" diyorsan... İşte orada geçmiş olsun, o iş adamı fena kasar. Gezmeye geliyorsan o derin sulara hiç girme, yüzeyde kal, keyfine bak.

8. Sırbistan'da Başka Hangi Diller Konuşuluyor? Sadece Sırpça Mı Var?

Muhabbet biraz daha koyulaşıp sohbet açıldığında genelde şu soru da gelir: "Bu ülkede sadece Sırpça mı konuşuluyor, azınlık dilleri falan var mı?"

Ülke genelinde anayasal olarak tek patron Sırpça, bu net. Ama işin pratiğine, yani sokağa inince durum biraz daha renkli.

Özellikle kuzeye, o meşhur Vojvodina bölgesine (Novi Sad ve civarı) doğru çıkarsan işin rengi değişir. Orası tam bir kültür mozaiğidir. Macarlar, Slovaklar, Rumenler, Hırvatlar... Hangi nüfus hangi belediyede yoğunsa, adamlar o dili "yerel düzeyde resmi" kabul etmiş. Yani bir köye ya da kasabaya girdiğinde sokak tabelalarında, belediye evraklarında Sırpça'nın yanında Macarca falan görürsen hiç şaşırma, gayet yasal ve normal bir durum.

Bir de güneyde, bizimkilerin çok iyi bildiği ve bağlarının güçlü olduğu Sancak (Sandžak) bölgesi var. Novi Pazar tarafı... Orada Müslüman Boşnak nüfus ağırlıkta olduğu için tabelalarda ve günlük hayatta Boşnakça çok daha görünür durumda. Gerçi Boşnakça dediğin de Sırpça'nın neredeyse laciverti, birbirlerini çok rahat anlıyorlar ama olsun, kültürel olarak kendi dillerini ve kimliklerini yaşatıyorlar.

Uzun lafın kısası: Kağıt üstünde, mecliste ve devletin zirvesinde ulusal resmi dil Sırpça. Ama arabaya atlayıp ülkenin farklı köşelerine gidersen, belediye binalarında veya sokak tabelalarında ikinci bir dille karşılaşman işin doğasında var.

9. Meraklısına: Sırpça, Hırvatça, Boşnakça Aynı mı?

Balkan turu yapanların, arabayla gezenlerin kafasındaki o deli soru... "Sırpça öğrensem Bosna'da, Hırvatistan'da, Karadağ'da konuşabilir miyim?"

Cevap: %99.9 Evet. Bu diller, bizim Ege şivesi ile Karadeniz şivesi gibidir. Birbirlerini anında anlarlar. Sadece bazı kelimeler farklıdır (Bizdeki Siyah-Kara ayrımı veya Simit-Gevrek gibi). Sırbistan'da öğrendiğin "Dobar dan" (İyi günler) tüm Balkanlarda kapıları açar. Yani bir taşla dört kuş vurmuş olursun.

10. Mini Sözlük

Sırbistan gezinde garsona, taksiciye, esnafa şu kelimelerle yaklaşırsan sana "turist" değil "misafir" muamelesi yaparlar.